دسترسی غیرمجاز به داده های رایانه ای یکی از جرایم نوظهور در فضای سایبر است که با گسترش استفاده از سیستم های اطلاعاتی، حساب های کاربری، پایگاه های داده سازمانی و شبکه های اجتماعی، شیوع قابل توجهی پیدا کرده است. هرگاه فردی بدون داشتن مجوز قانونی یا بدون رضایت صاحب داده، وارد سامانه، حساب کاربری، ایمیل، تلفن همراه یا هر نوع داده الکترونیکی متعلق به دیگری شود، مرتکب جرم شده و شاکی می تواند با تنظیم شکایت کیفری در دادسرای جرایم رایانه ای یا از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی، درخواست تعقیب کیفری، جبران خسارت و تأمین دلیل نماید. در ادامه، نمونه متن کامل شکایت، مواد قانونی حاکم، مدارک مورد نیاز و مراحل گام به گام ثبت و پیگیری این نوع شکایت به صورت کاربردی تشریح شده است.
دسترسی غیرمجاز به داده ها چیست
دسترسی غیرمجاز به داده ها در اصطلاح حقوقی و به موجب قانون جرایم رایانه ای مصوب 1388 با اصلاحات بعدی، به هرگونه ورود، مشاهده، استنساخ، تغییر یا حذف داده های رایانه ای یا سامانه های اطلاعاتی بدون اجازه صاحب داده یا بدون داشتن مجوز قانونی گفته می شود. در این جرم، عنصر مادی شامل هرگونه فعل فنی مانند شکستن رمز عبور، استفاده از ابزارهای هک، بهره گیری از آسیب پذیری های نرم افزاری، فیشینگ، مهندسی اجتماعی یا سوء استفاده از دسترسی های اعطا شده پیشین است. عنصر روانی جرم نیز شامل علم و عمد مرتکب به غیرمجاز بودن دسترسی و قصد ورود به داده های دیگری است.
داده رایانه ای در قانون به هرگونه نمایشی از واقعیت، اطلاعات، مفاهیم یا دستورات که به شکل قابل پردازش توسط سیستم رایانه ای درآمده باشد اطلاق می شود. بنابراین دامنه شمول این جرم بسیار گسترده است و شامل پیامک ها، ایمیل ها، فایل های ذخیره شده در تلفن همراه، اطلاعات حساب بانکی، سوابق پزشکی، اطلاعات مالیاتی، پایگاه داده مشتریان یک شرکت، محتوای شبکه های اجتماعی و هر نوع داده الکترونیکی دیگر می شود.
مصادیق رایج دسترسی غیرمجاز
در رویه قضایی و گزارش های پلیس فتا، مصادیق متعددی از این جرم ثبت شده است که مهم ترین آن ها عبارت اند از:
- ورود به حساب کاربری شبکه های اجتماعی مانند اینستاگرام، تلگرام، واتس اپ یا ایمیل شخصی دیگران بدون رضایت آن ها
- هک کردن تلفن همراه همسر، شریک کاری، همکار یا هر فرد دیگر و مشاهده پیام ها و تصاویر خصوصی
- دسترسی به سامانه های بانکی، کیف پول های الکترونیکی و حساب های پرداخت یار بدون اجازه صاحب حساب
- ورود به پنل مدیریت وب سایت، فروشگاه اینترنتی یا سامانه اتوماسیون اداری سازمان ها توسط افراد غیرمجاز
- استفاده از رمز عبور افشا شده یا لو رفته کارمندان سابق برای دسترسی به داده های سازمانی
- نصب بدافزار، جاسوس افزار یا کی لاگر روی دستگاه دیگران برای رصد داده های آن ها
- دسترسی به دوربین مداربسته، میکروفون یا حسگرهای دستگاه های هوشمند منزل یا محل کار دیگران
- استنساخ اطلاعات از سرور، رایانه یا حافظه ابری متعلق به شخص یا شرکت دیگر
مبانی قانونی و مواد مرتبط
مهم ترین مستند قانونی برای تنظیم شکایت دسترسی غیرمجاز به داده ها، فصل سوم قانون جرایم رایانه ای مصوب 21 مهر 1388 مجلس شورای اسلامی با عنوان جرایم علیه صحت و تمامیت داده ها و سامانه های رایانه ای است. مواد محوری که در متن شکایت باید به آن ها استناد شود عبارت اند از:
ماده 12 قانون جرایم رایانه ای: هرکس به طور غیرمجاز به داده های رایانه ای که تحت کنترل دیگری است دسترسی یابد، در صورتی که قصد ارتکاب جرم دیگری را نداشته باشد به حبس از نود و یک روز تا یک سال یا جزای نقدی از پنج میلیون تا بیست میلیون ریال یا هر دو محکوم خواهد شد. در صورتی که دسترسی غیرمجاز به داده های تحت کنترل دولت یا مؤسسات عمومی غیردولتی صورت گیرد، مرتکب به حبس از یک تا سه سال یا جزای نقدی از بیست میلیون تا شصت میلیون ریال محکوم می شود.
ماده 13 قانون جرایم رایانه ای: هرکس به طور غیرمجاز داده های در حال انتقال در سامانه های رایانه ای یا مخابراتی یا امواج الکترومغناطیسی را استراق سمع کند به حبس از شش ماه تا دو سال یا جزای نقدی از ده میلیون تا چهل میلیون ریال محکوم خواهد شد.
ماده 729 قانون مجازات اسلامی (تعزیرات): هرکس به طور غیرمجاز محتویات صوت یا تصویر یا فیلم دیگران را در اختیار غیر قرار دهد یا آن ها را منتشر کند به گونه ای که موجب ضرر یا هتک حیثیت او شود، به حبس از نود و یک روز تا دو سال یا جزای نقدی یا هر دو محکوم خواهد شد.
ماده 22 قانون تجارت الکترونیکی: هرگونه دسترسی غیرمجاز، افشا، تغییر یا حذف داده پیام های شخصی جرم محسوب می شود و مرتکب علاوه بر مجازات کیفری، مسئول جبران خسارت نیز خواهد بود.
اصل بیست و سوم قانون اساسی: بازرسی و نامه نگاری و ضبط و فاش کردن مکالمات تلفنی، افشای مخابرات تلگرافی و تلکس، سانسور، عدم مخابره و انتشار آن ها و استراق سمع و هرگونه تجسس و افشای محرمانه مکالمات غیرمجاز است مگر به حکم قانون.
مراحل تنظیم و ثبت شکایت
برای پیگیری کیفری دسترسی غیرمجاز به داده ها، شاکی باید مراحل زیر را به ترتیب و با دقت کامل طی کند:
گام اول: حفظ و تأمین ادله
پیش از هر اقدامی، شاکی باید ادله موجود را حفظ و از بین رفتن آن ها جلوگیری کند. اسکرین شات از صفحات ورود مشکوک، لاگ های سیستم، پیام های تهدیدآمیز، ایمیل های فیشینگ، سوابق تغییر رمز عبور و هرگونه مدرک فنی باید با تاریخ و ساعت دقیق ثبت شود. در موارد حساس، درخواست تأمین دلیل از شورای حل اختلاف پیش از طرح شکایت اصلی توصیه می شود تا ادله به صورت رسمی و توسط کارشناس رسمی دادگستری ثبت شود.
گام دوم: مراجعه به پلیس فتا
پلیس فضای تولید و تبادل اطلاعات (فتا) مرجع تخصصی کشف جرایم رایانه ای است. شاکی می تواند با مراجعه به سایت پلیس فتا به نشانی cyberpolice.ir و بخش گزارش های مردمی، یا مراجعه حضوری به دفاتر پلیس فتا در استان محل سکونت، گزارش اولیه را ثبت کند. افسر کشف پس از دریافت شکایت، بررسی های فنی اولیه را انجام می دهد و در صورت احراز جرم، پرونده را به دادسرا ارجاع می دهد.
گام سوم: ثبت شکایت در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی
برای طرح رسمی شکایت کیفری، شاکی باید با در دست داشتن کارت ملی و مدارک کامل به یکی از دفاتر خدمات الکترونیک قضایی مراجعه کند. شکایت در سامانه ثنا ثبت و به دادسرای عمومی و انقلاب محل وقوع جرم یا محل اقامت مشتکی عنه ارجاع می شود. در صورتی که جرم در فضای سایبر و بدون محدودیت مکانی رخ داده باشد، دادسرای جرایم رایانه ای تهران (در صورت اقامت مشتکی عنه در تهران) یا دادسرای محل اقامت شاکی صالح است.
گام چهارم: ارجاع به بازپرس یا دادیار ویژه جرایم رایانه ای
پس از ثبت شکایت، پرونده به شعبه بازپرسی یا دادیاری ویژه جرایم رایانه ای ارجاع می شود. مقام قضایی پس از مطالعه شکایت، دستور تحقیقات مقدماتی، اخذ تأمین از مشتکی عنه، صدور دستور قضایی برای دریافت اطلاعات فنی از شرکت های ارائه دهنده خدمات اینترنتی (ISP) و شرکت های میزبان سامانه ها را صادر می کند.
گام پنجم: ارجاع به کارشناس رسمی دادگستری
در اکثر پرونده های دسترسی غیرمجاز، دادیار یا بازپرس پرونده را برای بررسی فنی ادله به کارشناس رسمی دادگستری در رشته جرایم رایانه ای ارجاع می دهد. کارشناس پس از بررسی فنی دستگاه ها، لاگ ها، آدرس های آی پی و سایر مستندات، گزارش کارشناسی خود را به دادسرا ارائه می کند که مبنای اصلی صدور قرار خواهد بود.
گام ششم: صدور قرار و کیفرخواست
در صورت احراز جرم، بازپرس قرار مجرمیت صادر و پرونده را به دادستان ارسال می کند. دادستان پس از بررسی، کیفرخواست صادر و پرونده برای رسیدگی ماهوی به دادگاه کیفری دو ارسال می شود.
نمونه متن کامل شکایت دسترسی غیرمجاز به داده ها
در ادامه متن آماده و استاندارد شکایت کیفری دسترسی غیرمجاز به داده های رایانه ای ارائه شده است. شاکی می تواند این متن را بر اساس شرایط خاص پرونده خود ویرایش و در سامانه ثنا یا دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت کند:
ریاست محترم دادسرای عمومی و انقلاب شهرستان …
شاکی: … فرزند … به شماره ملی … صادره از … متولد … ساکن … تلفن …
مشتکی عنه: … فرزند … به شماره ملی … (در صورت شناسایی) / در صورت عدم شناسایی: فرد یا افرادی ناشناس که از طریق … به داده های اینجانب دسترسی غیرمجاز پیدا کرده اند.
موضوع شکایت: دسترسی غیرمجاز به داده های رایانه ای موضوع ماده 12 قانون جرایم رایانه ای و استراق سمع داده های در حال انتقال موضوع ماده 13 همان قانون و مطالبه خسارات مادی و معنوی
دلایل و منضمات: 1) تصویر مصدق کارت ملی 2) پرینت لاگ ورودهای غیرمجاز به حساب کاربری … 3) اسکرین شات از تغییرات غیرمجاز رمز عبور و اطلاعات حساب 4) گزارش فنی کارشناس رسمی دادگستری در رشته جرایم رایانه ای (در صورت وجود) 5) شهادت شهود 6) گزارش پلیس فتا 7) تأمین دلیل صادره از شورای حل اختلاف شعبه …
شرح شکایت:
ریاست محترم دادسرا، با سلام و احترام؛ به استحضار می رساند اینجانب … شاکی پرونده، مالک و صاحب قانونی حساب کاربری / تلفن همراه / رایانه / سامانه … به شماره … / آی دی … می باشم که از تاریخ … مورد دسترسی غیرمجاز فرد یا افرادی ناشناس / مشخص قرار گرفته است.
مشتکی عنه بدون هیچگونه اجازه و مجوز قانونی و بدون رضایت اینجانب، از طریق … (ذکر روش دسترسی مانند حدس رمز عبور، استفاده از بدافزار، فیشینگ، سوء استفاده از اعتماد و …) به داده های رایانه ای تحت کنترل اینجانب شامل … (ذکر نوع داده ها مانند پیام های خصوصی، تصاویر شخصی، اطلاعات مالی، اسناد تجاری، مکاتبات محرمانه و …) دسترسی پیدا کرده و اقدام به … (ذکر فعل مرتکب مانند مشاهده، استنساخ، تغییر، حذف، انتشار یا در اختیار غیر قرار دادن) نموده است.
این اقدام مشتکی عنه مصداق بارز جرم دسترسی غیرمجاز به داده های رایانه ای موضوع ماده 12 قانون جرایم رایانه ای و در صورت استراق سمع داده های در حال انتقال، مشمول ماده 13 همان قانون می باشد. همچنین با توجه به … (در صورت وجود: انتشار داده ها، هتک حیثیت، استفاده تجاری از داده ها) رفتار مشتکی عنه عناوین مجرمانه مندرج در ماده 729 قانون مجازات اسلامی و ماده 22 قانون تجارت الکترونیکی را نیز محقق ساخته است.
نظر به مراتب فوق و با عنایت به ادله و مستندات پیوست، از محضر عالی تقاضا دارم:
اولاً: دستور فرمایید موضوع به پلیس محترم فتا جهت بررسی فنی و شناسایی مرتکب (در صورت ناشناس بودن) ارجاع شود.
ثانیاً: در صورت شناسایی مشتکی عنه، نسبت به احضار، اخذ تأمین مناسب و انجام تحقیقات مقدماتی اقدام گردد.
ثالثاً: پرونده جهت بررسی فنی دقیق تر به کارشناس رسمی دادگستری در رشته جرایم رایانه ای ارجاع شود.
رابعاً: پس از احراز جرم، قرار مجرمیت و کیفرخواست صادر و علاوه بر مجازات قانونی مرتکب، حکم به جبران کلیه خسارات مادی و معنوی وارده به اینجانب صادر گردد.
با تشکر و تجدید احترام
… امضاء شاکی
مدارک و مستندات لازم برای پیوست
برای افزایش احتمال موفقیت در پرونده، شاکی باید مدارک زیر را به صورت کامل و مرتب به شکایت پیوست کند:
- تصویر مصدق کارت ملی و شناسنامه شاکی
- پرینت لاگ ورودها و فعالیتهای حساب کاربری با ذکر تاریخ، ساعت و آدرس آی پی
- اسکرین شات از تغییرات غیرمجاز در حساب مانند تغییر رمز، تغییر ایمیل بازیابی، تغییر شماره تلفن متصل
- پیام ها، ایمیل ها یا مکاتبات تهدیدآمیز مرتبط با دسترسی غیرمجاز
- گزارش رسمی پلیس فتا در صورت مراجعه پیشین
- نظریه کارشناس رسمی دادگستری در رشته جرایم رایانه ای (در صورت تهیه)
- صورتجلسه تأمین دلیل صادره از شورای حل اختلاف
- شهادت نامه شهود مطلع با ذکر مشخصات کامل
- رسید پرداخت هزینه دادرسی
- در صورت خسارت مالی: مستندات خسارت وارده مانند پرینت حساب بانکی، فاکتور هزینه های رفع آسیب
مرجع صالح رسیدگی
بر اساس ماده 311 قانون آیین دادرسی کیفری و مقررات خاص جرایم رایانه ای، مرجع صالح برای رسیدگی به جرم دسترسی غیرمجاز به داده ها به شرح زیر است:
در مرحله تحقیقات مقدماتی: دادسرای عمومی و انقلاب محل وقوع جرم یا محل اقامت مشتکی عنه. در تهران، دادسرای ویژه جرایم رایانه ای مستقر در مجتمع قضایی شهید قدوسی (خیابان ولیعصر) صالح است.
در مرحله رسیدگی ماهوی: دادگاه کیفری دو محل وقوع جرم یا محل اقامت مشتکی عنه.
مراجع تکمیلی: پلیس فتا به عنوان ضابط خاص قضایی در جرایم رایانه ای، سازمان فناوری اطلاعات ایران در موارد مربوط به داده های دولتی، و شورای حل اختلاف برای صدور قرار تأمین دلیل پیش از طرح دعوا.
مجازات های مقرر در قانون
قانونگذار برای جرم دسترسی غیرمجاز به داده ها مجازات های بازدارنده ای پیش بینی کرده است که بسته به شرایط و کیفیت جرم متفاوت است:
| عنوان جرم | مستند قانونی | مجازات |
|---|---|---|
| دسترسی غیرمجاز به داده های اشخاص حقیقی یا حقوقی غیردولتی | ماده 12 قانون جرایم رایانه ای | حبس 91 روز تا یک سال یا جزای نقدی 5 تا 20 میلیون ریال یا هر دو |
| دسترسی غیرمجاز به داده های تحت کنترل دولت یا مؤسسات عمومی غیردولتی | ماده 12 قانون جرایم رایانه ای | حبس یک تا سه سال یا جزای نقدی 20 تا 60 میلیون ریال |
| استراق سمع داده های در حال انتقال | ماده 13 قانون جرایم رایانه ای | حبس 6 ماه تا دو سال یا جزای نقدی 10 تا 40 میلیون ریال |
| انتشار محتویات صوت، تصویر یا فیلم خصوصی بدون اجازه | ماده 729 قانون مجازات اسلامی | حبس 91 روز تا دو سال یا جزای نقدی یا هر دو |
علاوه بر مجازات های کیفری فوق، مرتکب بر اساس قاعده فقهی «الظالم مسؤول» و مواد مسئولیت مدنی، مکلف به جبران کلیه خسارات مادی و معنوی وارد شده به شاکی نیز خواهد بود.
نکات کاربردی و مهم
برای موفقیت در پرونده دسترسی غیرمجاز به داده ها، رعایت نکات زیر ضروری است:
سرعت در اقدام: جرایم رایانه ای به دلیل ماهیت فنی، امکان امحای سریع ادله را دارند. بنابراین شاکی باید در کوتاه ترین زمان ممکن نسبت به ثبت شکایت و درخواست تأمین دلیل اقدام کند.
عدم تغییر ادله: شاکی به هیچ وجه نباید پس از مشاهده دسترسی غیرمجاز، اقدام به پاک کردن لاگ ها، تغییر تنظیمات دستگاه یا نصب مجدد سیستم عامل نماید، زیرا این اقدامات ممکن است ادله را از بین برده و فرآیند کارشناسی را با مشکل مواجه کند.
استفاده از کارشناس رسمی: در پرونده های پیچیده، استفاده از نظریه کارشناس رسمی دادگستری در رشته جرایم رایانه ای بسیار کمک کننده است و می تواند مبنای محکمی برای صدور رأی باشد.
حفظ محرمانگی: شاکی باید تا پایان تحقیقات مقدماتی، موضوع را محرمانه نگه دارد تا از امحای ادله توسط مشتکی عنه یا تبانی با شهود جلوگیری شود.
درخواست مسدودی حساب: در صورتی که دسترسی غیرمجاز از طریق حساب کاربری در یک پلتفرم خاص رخ داده باشد، شاکی می تواند همزمان با طرح شکایت کیفری، از آن پلتفرم درخواست مسدودی موقت حساب و دریافت لاگ های رسمی را بنماید.
توجه به مرور زمان: جرم دسترسی غیرمجاز به داده ها از جرایم تعزیری درجه شش و هفت محسوب می شود و مرور زمان تعقیب آن بر اساس ماده 105 قانون مجازات اسلامی به ترتیب سه سال و یک سال و نیم است. بنابراین شاکی باید در این مهلت نسبت به طرح شکایت اقدام نماید.
پرسش های متداول
آیا دسترسی همسر به تلفن همراه همسر دیگر نیز جرم محسوب می شود؟
بله. رابطه زوجیت مجوزی برای دسترسی غیرمجاز به داده های شخصی همسر ایجاد نمی کند. هرگونه ورود به تلفن همراه، حساب های کاربری یا داده های خصوصی همسر بدون رضایت او، مشمول ماده 12 قانون جرایم رایانه ای است و قابل پیگیری کیفری می باشد.
در صورتی که مرتکب ناشناس باشد، چگونه می توان شکایت کرد؟
در این حالت شکایت علیه فرد یا افرادی ناشناس تنظیم می شود و دادسرا پس از ثبت شکایت، موضوع را به پلیس فتا جهت شناسایی فنی مرتکب از طریق آدرس آی پی، لاگ های سیستم و سایر ردیابی های فنی ارجاع می دهد.
آیا می توان همزمان شکایت کیفری و دادخواست حقوقی مطالبه خسارت مطرح کرد؟
بله. شاکی می تواند در ضمن شکایت کیفری، درخواست جبران خسارت مادی و معنوی نماید یا به صورت مستقل، دادخواست حقوقی مطالبه خسارت را در دادگاه حقوقی صالح مطرح کند.
هزینه دادرسی شکایت دسترسی غیرمجاز چقدر است؟
هزینه دادرسی در دعاوی کیفری غیرمالی بر اساس تعرفه های سالانه قوه قضاییه تعیین می شود و در سال 1405 برای شکایت های کیفری غیرمالی مبلغ ثابتی است که از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی قابل پرداخت می باشد.
آیا دسترسی به داده های رها شده در فضای عمومی نیز جرم است؟
خیر. اگر داده ای به صورت عمومی و بدون محدودیت دسترسی توسط صاحب آن منتشر شده باشد، مشاهده آن جرم محسوب نمی شود. اما استنساخ، تغییر، استفاده تجاری یا انتشار مجدد آن داده ها ممکن است مشمول قوانین مالکیت فکری یا سایر عناوین مجرمانه شود.
جمع بندی
دسترسی غیرمجاز به داده های رایانه ای جرمی مستقل با مجازات های مشخص در قانون جرایم رایانه ای است که هر فردی می تواند در صورت وقوع آن، با تنظیم شکایت کیفری در دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و پیگیری از طریق دادسرای جرایم رایانه ای و پلیس فتا، حقوق خود را مطالبه کند. موفقیت در این نوع پرونده ها در گرو حفظ دقیق ادله فنی، تنظیم شکایت مستند به مواد قانونی صحیح، استفاده از نظریه کارشناس رسمی و پیگیری مستمر تا صدور رأی نهایی است. متن نمونه شکایت ارائه شده در این مقاله، چارچوب استاندارد و کاملی برای طرح این نوع دعاوی در اختیار شاکیان قرار می دهد که با بومی سازی بر اساس شرایط خاص هر پرونده، می تواند مبنای مؤثری برای احقاق حق باشد.