به چه زنانی مهریه تعلق نمی گیرد؟

در برخی شرایط خاص و استثنائی، مهریه به زن تعلق نمی گیرد یا میزان آن کاهش می یابد که این موارد عمدتاً به بطلان یا فسخ نکاح، یا بخشش مهریه توسط زن مربوط می شوند. این مقاله به تفصیل این موارد را بررسی می کند.

مهریه، به عنوان یکی از مهم ترین حقوق مالی و شرعی زن در ازدواج دائم و موقت، از جایگاه ویژه ای در نظام حقوقی ایران برخوردار است. بر اساس ماده ۱۰۸۲ قانون مدنی، به محض وقوع عقد نکاح، زن مالک مهریه می شود و می تواند هر نوع تصرفی که بخواهد در آن انجام دهد. با این حال، در جامعه ابهامات و تصورات غلط بسیاری در خصوص شرایط تعلق یا عدم تعلق مهریه وجود دارد که می تواند منجر به مشکلات و اختلافات حقوقی شود. هدف از این راهنمای جامع، ارائه اطلاعات دقیق و مستند بر مبنای قانون مدنی ایران در مورد مواردی است که مهریه به زن تعلق نمی گیرد یا بخشی از آن ساقط می شود تا زوجین، افراد در شرف ازدواج و سایر علاقه مندان به مسائل حقوقی خانواده بتوانند با آگاهی کامل تصمیم گیری کنند.

۱. مبانی مهریه در قانون مدنی ایران: تعاریف اولیه

پیش از ورود به بحث عدم تعلق مهریه، لازم است با انواع مهریه و مبانی قانونی آن ها آشنا شویم. قانون مدنی ایران سه نوع اصلی مهریه را پیش بینی کرده است که هر یک در شرایط خاصی مصداق می یابند. شناخت این تعاریف، برای درک صحیح موارد سقوط یا عدم تعلق مهریه ضروری است.

۱.۱. مهرالمسمی (مهریه عادی)

مهرالمسمی رایج ترین و شناخته شده ترین نوع مهریه است. این مهریه به مالی گفته می شود که در زمان عقد نکاح (دائم یا موقت) با توافق صریح و اراده طرفین، یعنی زن و مرد، تعیین و در سند ازدواج ثبت می شود. این توافق می تواند شامل هر مال یا منفعت مشروع و معینی باشد که دارای ارزش مالی است؛ از سکه طلا، وجه نقد، املاک و مستغلات گرفته تا آموزش هنری یا حتی خواندن قرآن. مهم ترین ویژگی مهرالمسمی، قطعیت و تعیین شدگی آن در لحظه عقد است. به محض جاری شدن صیغه عقد، زن مالک مهرالمسمی می شود، حتی اگر هنوز نزدیکی میان زوجین صورت نگرفته باشد. قابلیت مطالبه مهریه، ارتباط مستقیمی با وقوع نزدیکی ندارد، مگر در موارد خاصی که قانون پیش بینی کرده است.

۱.۲. مهرالمثل

مهرالمثل، در شرایطی مطرح می شود که در عقد نکاح دائم، مهریه به طور صریح و مشخص تعیین نشده باشد، اما پس از وقوع عقد، نزدیکی میان زوجین صورت گیرد. در این حالت، زن مستحق مهرالمثل خواهد بود. تعیین میزان مهرالمثل بر اساس شأن و عرف جامعه صورت می گیرد و عواملی نظیر وضعیت خانوادگی زن، میزان تحصیلات، سن، زیبایی، بکارت (در صورت وجود) و موقعیت اجتماعی وی در نظر گرفته می شود. این ارزیابی معمولاً توسط کارشناس و با رأی دادگاه انجام می پذیرد. اهمیت مهرالمثل در حمایت از حقوق زن در شرایطی است که به هر دلیلی مهریه در عقد تعیین نشده، اما روابط زناشویی آغاز شده است.

۱.۳. مهرالمتعه

مهرالمتعه نیز مانند مهرالمثل، در مواقعی کاربرد دارد که در عقد نکاح دائم، مهریه تعیین نشده باشد. اما تفاوت اصلی آن با مهرالمثل این است که مهرالمتعه در صورتی به زن تعلق می گیرد که طلاق قبل از وقوع نزدیکی واقع شود. در این شرایط، چون نزدیکی صورت نگرفته و مهرالمثلی هم به زن تعلق نمی گیرد، قانون به منظور حمایت از زن و جبران زحمات وی در طول دوران زندگی مشترک (هرچند کوتاه) یا دوران عقد، مبلغی را به عنوان مهرالمتعه در نظر می گیرد. میزان مهرالمتعه بر خلاف مهرالمثل که بر اساس شأن زن است، به وضعیت مالی و توانایی مرد بستگی دارد و توسط دادگاه تعیین می شود. این مبلغ به نوعی جبران کننده حق و حقوق زن است که در یک عقد صحیح اما بدون مهریه، طلاق گرفته است.

۲. مواردی که مهریه به زن تعلق نمی گیرد (یا جزئی تعلق می گیرد)

همانطور که اشاره شد، مهریه یک حق مالی است که با عقد نکاح به زن تعلق می گیرد. با این حال، قانونگذار موارد محدودی را پیش بینی کرده که در آن ها این حق به طور کامل یا جزئی از بین می رود یا اصلاً ایجاد نمی شود. این موارد بیشتر جنبه استثنایی دارند و شناخت آن ها برای هر دو طرف ازدواج ضروری است.

۲.۱. بطلان عقد نکاح از ابتدا

یکی از اصلی ترین مواردی که مهریه به زن تعلق نمی گیرد، بطلان عقد نکاح از همان ابتدا است. عقد نکاح، چه دائم و چه موقت، باید شرایط صحت خاصی داشته باشد. اگر هر یک از این شرایط از ابتدا وجود نداشته باشد، عقد باطل محسوب شده و گویی اصلاً عقدی صورت نگرفته است. در چنین حالتی، هیچ یک از آثار قانونی ازدواج، از جمله مهریه، بر آن مترتب نمی شود. دلایل بطلان عقد متعددند و شامل موارد زیر می شوند:

• وجود موانع نکاح: مانند محرمیت نسبی (خونی)، سببی (مانند ازدواج با مادر زن یا دختر زن) یا رضاعی (شیرخوارگی). ازدواج با زنی که در عده طلاق یا وفات مرد دیگری است نیز باطل است.
• عدم قصد ازدواج: اگر یکی از طرفین یا هر دو، قصد جدی برای ازدواج نداشته باشند و عقد صوری باشد.
• عدم اهلیت: مانند ازدواج مجنون (فردی که فاقد عقل است) یا کودک (که نیازمند اذن ولی است و بدون آن باطل خواهد بود).
• عدم مطابقت ایجاب و قبول: اگر ایجاب (پیشنهاد ازدواج) و قبول (پذیرش ازدواج) دقیقاً بر یک موضوع منطبق نباشند.

در صورتی که عقد نکاح باطل باشد و زوجین از بطلان آن آگاهی نداشته و به تصور صحت عقد، نزدیکی صورت گرفته باشد، زن مستحق مهرالمثل است، زیرا این نزدیکی به شبهه صورت گرفته و در حکم نزدیکی حلال است. اما اگر هر دو طرف از بطلان عقد آگاه بوده اند، نزدیکی صورت گرفته حرام بوده و زن حق هیچ مهریه ای نخواهد داشت.

۲.۲. فسخ نکاح قبل از نزدیکی به دلیل عیوب خاص

فسخ نکاح، به معنای بر هم زدن عقد ازدواج توسط یکی از طرفین به دلیل وجود عیوب یا شرایط خاصی است که قانون اجازه آن را داده است. قانون مدنی ایران، عیوب خاصی را برای زن و مرد برشمرده که در صورت وجود آن ها، طرف مقابل حق فسخ نکاح را پیدا می کند. اگر مرد به دلیل وجود یکی از عیوب قانونی در زن، اقدام به فسخ نکاح قبل از نزدیکی کند، زن مستحق هیچ مهریه ای نخواهد بود. این عیوب برای زن عبارتند از:

• جنون: دیوانگی.
• قرن: استخوان اضافی در فرج زن.
• جذام: بیماری پوستی خاص.
• برص: بیماری پوستی که موجب تغییر رنگ پوست می شود.
• افضاء: از بین رفتن بکارت همراه با پاره شدن پرده های دیگر فرج (ایجاد یک کانال واحد).
• زمین گیری: از کار افتادگی کامل یا فلج بودن.
• نابینایی از هر دو چشم: کور بودن هر دو چشم.

در صورتی که مرد بعد از عقد و قبل از نزدیکی متوجه یکی از این عیوب در زن شود و حق فسخ خود را اعمال کند، مهریه به زن تعلق نمی گیرد. لازم به ذکر است که اثبات این عیوب نیازمند معاینه پزشکی قانونی و تأیید مراجع قضایی است.

۲.۳. فوت یکی از زوجین قبل از نزدیکی و عدم تعیین مهریه در عقد دائم

در عقد دائم، اگر مهریه به طور مشخص تعیین نشده باشد و یکی از زوجین (چه مرد و چه زن) قبل از وقوع نزدیکی فوت کند، زن مستحق هیچ مهریه ای نخواهد بود. در این شرایط، مهرالمسمی وجود ندارد زیرا مهریه ای تعیین نشده است. همچنین مهرالمثل و مهرالمتعه نیز به دلیل عدم وقوع نزدیکی (برای مهرالمثل) و عدم وقوع طلاق (برای مهرالمتعه) به زن تعلق نمی گیرد. در واقع، با فوت یکی از طرفین، عقد نکاح پایان می یابد و چون حق مهریه در زمان نزدیکی محقق نشده و مهریه ای نیز در عقد معین نبوده است، زن هیچ حقی بر مهریه نخواهد داشت.

قانون مدنی ایران در ماده ۱۰۸۷ تصریح می کند: در نکاح دائم اگر مهریه ذکر نشده یا عدم مهر شرط شده باشد، نکاح صحیح است و طرفین می توانند بعد از عقد مهریه را به تراضی معین کنند و اگر قبل از تراضی بر مهر، نزدیکی واقع شود، زن مستحق مهرالمثل خواهد بود. اما اگر نزدیکی واقع نشود و طلاق رخ دهد، زن مستحق مهرالمتعه است. در صورت فوت یکی از زوجین قبل از نزدیکی و عدم تعیین مهریه، هیچ یک از این موارد محقق نمی شود.

۲.۴. عدم تعیین مهریه در زمان عقد نکاح و عدم نزدیکی (در صورت طلاق)

در یک عقد دائم، ممکن است به هر دلیلی مهریه در زمان عقد تعیین نشده باشد. اگر در چنین وضعیتی، زوجین قبل از وقوع نزدیکی از یکدیگر جدا شوند (مثلاً با طلاق)، زن مستحق هیچ مهریه ای (نه مهرالمسمی، نه مهرالمثل و نه مهرالمتعه) نخواهد بود. مهرالمسمی که وجود ندارد؛ مهرالمثل به دلیل عدم نزدیکی منتفی است؛ و مهرالمتعه نیز فقط زمانی تعلق می گیرد که طلاق در عقد دائم و قبل از نزدیکی باشد و مهریه تعیین نشده باشد، اما اگر فوت اتفاق بیفتد و نه طلاق، مهرالمتعه هم منتفی است.
در این وضعیت خاص (طلاق قبل از نزدیکی در صورت عدم تعیین مهریه)، قانون هیچ مبلغی را به عنوان مهریه برای زن در نظر نمی گیرد. این نکته نشان دهنده اهمیت تعیین مهریه در عقد نکاح دائم یا وقوع نزدیکی برای تعلق حقوق مالی به زن است.

۲.۵. بخشیدن مهریه توسط زن (ابراء ذمه یا هبه)

یکی از راه های قطعی سقوط مهریه، بخشش آن توسط خود زن است. زن، به عنوان مالک مهریه، می تواند با اراده و رضایت کامل، تمام یا بخشی از آن را به شوهرش ببخشد. این بخشش به دو صورت اصلی در قانون مدنی مطرح می شود:

1. ابراء ذمه: در این حالت، زن به طور قطعی و غیرقابل بازگشت، ذمه مرد را از پرداخت مهریه بری می کند. به عبارت دیگر، او حق خود را ساقط کرده و دیگر نمی تواند مهریه را مطالبه کند. ابراء ذمه یک عمل حقوقی لازم است و با اراده زن مهریه برای همیشه از بین می رود.
2. هبه مهریه: در این مورد، زن مهریه خود را به مرد هبه (بخشید) می کند. هبه یک عقد جایز است و زن می تواند مادامی که مهریه عین باقی است و هنوز به مرد منتقل نشده باشد (یعنی مرد هنوز آن را دریافت نکرده باشد)، از بخشش خود رجوع کند و مهریه را مطالبه کند. البته اگر هبه به صورت قبض (دریافت مهریه توسط مرد) صورت گرفته باشد، رجوع زن از هبه دشوارتر یا غیرممکن می شود.

برای اعتبار حقوقی بخشش مهریه، رضایت کامل و آگاهانه زن شرط اساسی است. این عمل معمولاً در دفاتر اسناد رسمی و با تنظیم یک سند رسمی یا با اقرار در دادگاه انجام می شود تا بعدها قابل انکار نباشد. بخشیدن مهریه بدون رضایت کامل و آگاهی از عواقب آن، ممکن است باعث تضییع حقوق زن شود.

۲.۶. طلاق خلع و مبارات

طلاق خلع و مبارات از انواع طلاق بائن هستند که در آن ها زن با بخشش تمام یا بخشی از مهریه یا مال دیگر، رضایت مرد را برای طلاق جلب می کند. در این نوع طلاق ها، مهریه به دلیل بذل (بخشش) از سوی زن، به او تعلق نمی گیرد:

• طلاق خلع: در طلاق خلع، زن به دلیل کراهت و تنفر از شوهر، مالی (که معمولاً مهریه است) به او می بخشد تا از قید زوجیت رها شود. میزان مالی که زن می بخشد، می تواند برابر، کمتر یا حتی بیشتر از مهریه باشد.
• طلاق مبارات: در طلاق مبارات، کراهت دوطرفه است؛ یعنی هم زن و هم مرد از یکدیگر تنفر دارند و تمایل به جدایی دارند. در این نوع طلاق، مالی که زن می بخشد نباید بیشتر از مهریه او باشد.

در هر دو نوع طلاق خلع و مبارات، به دلیل بذل مهریه توسط زن، او حق مطالبه مهریه را از دست می دهد. با این حال، زن در ایام عده طلاق می تواند از بذل خود رجوع کند (یعنی پشیمان شود و مهریه را پس بگیرد)، که در این صورت طلاق بائن به رجعی تبدیل شده و مرد نیز حق رجوع به زندگی مشترک را پیدا می کند.

۲.۷. نکاح منقطع (عقد موقت) با عدم تعیین مهریه

یکی از تفاوت های اساسی نکاح منقطع (عقد موقت) با نکاح دائم، لزوم تعیین مهریه در عقد موقت است. بر اساس ماده ۱۰۹۵ قانون مدنی، در نکاح منقطع، عدم ذکر مهر در عقد موجب بطلان عقد است. این بدان معناست که اگر در عقد موقت، مهریه به طور صریح و معلوم تعیین نشود، اساساً عقد باطل است و هیچ اثر حقوقی بر آن مترتب نیست. بنابراین، نه تنها مهریه به زن تعلق نمی گیرد، بلکه خود ازدواج نیز از نظر قانونی بی اعتبار خواهد بود. این شرط، از مهم ترین ارکان صحت عقد موقت محسوب می شود و عدم رعایت آن، به معنای عدم وقوع ازدواج است.

۳. باورهای غلط و پاسخ به سوالات رایج در مورد عدم تعلق مهریه

در مورد مهریه، باورهای غلط و تصورات نادرستی در جامعه وجود دارد که ممکن است منجر به گمراهی افراد و تصمیمات نادرست شود. در این بخش، به بررسی برخی از این باورها و ارائه پاسخ های حقوقی صحیح می پردازیم.

۳.۱. آیا خیانت زن باعث از بین رفتن حق مهریه می شود؟

این یکی از رایج ترین و غلط ترین باورها در مورد مهریه است. بر اساس قوانین ایران، خیانت زن، چه در حد روابط نامشروع و چه اثبات زنا، به هیچ عنوان باعث از بین رفتن حق مهریه او نمی شود. مهریه یک حق مالی مستقل است که با جاری شدن صیغه عقد نکاح برای زن ایجاد می شود و به مسائل اخلاقی، رفتاری یا حتی ارتکاب جرم توسط زن ارتباطی ندارد. حتی اگر زن مرتکب جرمی شده باشد که مجازات قانونی دارد، حق مطالبه مهریه او به قوت خود باقی است. این موضوع نشان می دهد که قانون گذار مهریه را کاملاً مستقل از عملکرد اخلاقی و رفتاری زوجین در نظر گرفته است.

۳.۲. آیا عدم تمکین (نشوز) زن باعث عدم تعلق مهریه می شود؟

پاسخ به این سوال نیز منفی است. عدم تمکین زن (نشوز) تنها حق نفقه او را ساقط می کند و هیچ تأثیری بر حق مطالبه مهریه ندارد. تمکین به معنای ایفای وظایف زناشویی است و زمانی که زن بدون عذر موجه از تمکین خودداری کند (چه تمکین عام مانند عدم سکونت در منزل مشترک و چه تمکین خاص مانند عدم برقراری رابطه زناشویی)، مرد می تواند از پرداخت نفقه خودداری کند. اما مهریه، به دلیل اینکه با عقد نکاح مالکیت آن برای زن حاصل می شود، حتی در صورت عدم تمکین زن نیز همچنان پابرجا است و زن می تواند آن را از مرد مطالبه کند.

۳.۳. وضعیت مهریه زن باکره در صورت طلاق قبل از نزدیکی

اگر زن در زمان عقد باکره باشد و طلاق قبل از وقوع نزدیکی صورت گیرد، زن مستحق نصف مهریه تعیین شده خواهد بود. این قاعده در ماده ۱۰۹۲ قانون مدنی تصریح شده است. تفاوت این حالت با فسخ نکاح قبل از نزدیکی به دلیل عیوب که مهریه اصلاً تعلق نمی گرفت، در این است که در طلاق، عقد صحیح بوده و بر هم زدن آن دلیل عیوب خاص نیست، بلکه جدایی به هر دلیل دیگری (مانند توافق یا درخواست یکی از طرفین) صورت گرفته است. بنابراین، در این شرایط نصف مهریه به عنوان حق زن باقی می ماند.

۳.۴. وضعیت مهریه در صورت باکره نبودن زن در زمان عقد

اگر زن در زمان عقد نکاح باکره نباشد و مرد بعداً از این موضوع مطلع شود، مرد دارای حق فسخ نکاح است، مشروط بر اینکه عدم بکارت یک عیب تلقی شود و زن این موضوع را از مرد پنهان کرده باشد. اگر مرد از حق فسخ خود استفاده کند و عقد را برهم بزند، مهریه ای به زن تعلق نمی گیرد (این مورد ذیل بند 2.2 فسخ نکاح قرار می گیرد). اما اگر مرد با وجود اطلاع از عدم بکارت زن، به زندگی مشترک ادامه دهد و یا حق فسخ خود را اعمال نکند و نزدیکی صورت گیرد، زن مستحق مهریه کامل خواهد بود. بنابراین، صرف باکره نبودن زن به خودی خود باعث عدم تعلق مهریه نمی شود، بلکه حق فسخ را برای مرد ایجاد می کند که در صورت اعمال آن، مهریه ساقط خواهد شد.

۴. مقایسه جامع: مهرالمسمی، مهرالمثل و مهرالمتعه

برای درک بهتر تفاوت ها و کاربرد هر یک از انواع مهریه، جدول مقایسه ای زیر ارائه شده است:

ویژگی	مهرالمسمی	مهرالمثل	مهرالمتعه
تعریف	مهریه توافق شده و تعیین شده در عقد	مهریه بر اساس شأن زن و عرف جامعه، در صورت عدم تعیین مهرالمسمی و وقوع نزدیکی	مبلغی که مرد به زن مطلقه قبل از نزدیکی و بدون تعیین مهریه می پردازد
زمان تعیین	هنگام عقد نکاح	پس از وقوع نزدیکی (در صورت عدم تعیین مهرالمسمی)	هنگام طلاق (در صورت عدم تعیین مهرالمسمی و طلاق قبل از نزدیکی)
مبنا	توافق و اراده طرفین	شأن زن و عرف جامعه، با رأی دادگاه	توانایی مالی و وضعیت معیشتی مرد، با رأی دادگاه
زمان استحقاق	با عقد نکاح (مالکیت حاصل می شود، مطالبه ممکن است مشروط به نزدیکی باشد)	پس از نزدیکی	پس از طلاق قبل از نزدیکی
امکان تغییر	با توافق مجدد زوجین	با رأی دادگاه (با در نظر گرفتن شرایط زن)	با رأی دادگاه (با در نظر گرفتن توانایی مالی مرد)

۵. توصیه های مهم حقوقی و نتیجه گیری

درک صحیح قوانین مربوط به مهریه و موارد عدم تعلق آن، برای هر فردی که قصد ازدواج دارد یا با مسائل حقوقی خانواده درگیر است، حیاتی است. مهریه، هرچند یک حق مسلم و شرعی زن محسوب می شود، اما تحت شرایط خاصی که در قانون به وضوح ذکر شده اند، می تواند به طور کامل یا جزئی به او تعلق نگیرد. این شرایط شامل بطلان عقد، فسخ نکاح قبل از نزدیکی به دلیل عیوب خاص، فوت یکی از زوجین یا طلاق قبل از نزدیکی در صورت عدم تعیین مهریه، و همچنین بخشش مهریه توسط خود زن در قالب ابراء یا بذل در طلاق خلع و مبارات می شود. لازم است همواره به این نکته توجه شود که باورهای عامیانه مانند تأثیر خیانت یا عدم تمکین زن بر حق مهریه، اساس قانونی ندارند و صرفاً تصورات غلط هستند.

توصیه های کلیدی:

• آگاهی حقوقی: پیش از امضای هر سند ازدواج یا هر گونه توافق حقوقی، مطالعه دقیق قوانین و آگاهی کامل از حقوق و تعهدات مربوط به مهریه ضروری است.
• ثبت دقیق: اطمینان حاصل کنید که مهریه و هرگونه شرط ضمن عقد به صورت دقیق و واضح در سند ازدواج ثبت شده است.
• مشاوره تخصصی: با توجه به پیچیدگی های مسائل حقوقی خانواده و تفاوت های ظریف در هر پرونده، مشاوره با یک وکیل متخصص خانواده قبل از هر اقدام حقوقی، اکیداً توصیه می شود. یک وکیل مجرب می تواند شما را از حقوق و تعهداتتان آگاه سازد و از بروز مشکلات آتی جلوگیری کند.

در نهایت، آگاهی از این موارد استثنایی به زوجین کمک می کند تا با دیدی واقع بینانه و منطبق بر قانون، مسیر زندگی مشترک یا جدایی را طی کنند و از تضییع حقوق خود یا طرف مقابل جلوگیری نمایند. موارد عدم تعلق مهریه، هرچند محدودند، اما شناخت دقیق آن ها می تواند از بسیاری اختلافات جلوگیری کرده و موجب شفافیت حقوقی شود.

سوالات متداول

۱. آیا مهریه به زنی که باکره نیست، تعلق می گیرد؟

بله، مهریه به زنی که باکره نیست نیز تعلق می گیرد. باکره نبودن زن، به خودی خود باعث عدم تعلق مهریه نمی شود. تنها در صورتی که عدم بکارت زن یک عیب محسوب شود و مرد در زمان عقد از آن بی خبر بوده باشد، حق فسخ نکاح برای مرد ایجاد می شود. اگر مرد این حق را اعمال کند و فسخ قبل از نزدیکی باشد، مهریه ساقط می شود. در غیر این صورت، حتی اگر مرد با اطلاع از عدم بکارت، به عقد و زندگی ادامه دهد یا نزدیکی صورت گیرد، زن مستحق مهریه کامل است.

۲. اگر زن مهریه را ببخشد، آیا می تواند از بخشش خود رجوع کند؟

این موضوع به نوع بخشش بستگی دارد:

• اگر بخشش به صورت ابراء ذمه باشد (زن مرد را بری الذمه کند)، دیگر امکان رجوع وجود ندارد و مهریه برای همیشه ساقط می شود.
• اگر بخشش به صورت هبه باشد، زن می تواند در صورتی که مهریه هنوز به مرد منتقل نشده باشد (یعنی عین آن موجود باشد و مرد هنوز آن را تملک نکرده باشد)، از هبه خود رجوع کند و مهریه را مطالبه کند. با این حال، رجوع از هبه در عمل پیچیدگی های خاص خود را دارد و نیازمند اثبات است.

۳. مهریه در طلاق توافقی چه وضعیتی پیدا می کند؟

در طلاق توافقی، وضعیت مهریه کاملاً به توافق زوجین بستگی دارد. زن و مرد می توانند درباره تمام یا بخشی از مهریه به توافق برسند. زن می تواند تمام مهریه، بخشی از آن یا هیچ مقداری از مهریه را مطالبه نکند و آن را به مرد ببخشد. این توافقات در دادنامه طلاق توافقی ثبت می شود و برای هر دو طرف لازم الاجرا خواهد بود.

۴. در صورت فوت مرد قبل از پرداخت مهریه، وضعیت مهریه زن چیست؟

مهریه یک دین ممتاز است و در صورت فوت مرد، زن می تواند مهریه خود را از ماترک (اموال به جا مانده) مرد متوفی مطالبه کند. این حق حتی بر حق وراث دیگر نیز تقدم دارد و قبل از تقسیم ارث، باید مهریه زن از اموال مرد پرداخت شود. اگر مهریه عندالمطالبه باشد و مرد قبل از نزدیکی فوت کند و مهریه تعیین نشده باشد، شرایط بند ۲.۳ مقاله اعمال می شود.

۵. آیا به زنی که منزل مشترک را ترک کرده (عدم تمکین خاص)، مهریه تعلق نمی گیرد؟

خیر، ترک منزل مشترک (که می تواند مصداق عدم تمکین عام باشد) یا عدم تمکین خاص، فقط حق نفقه زن را ساقط می کند و هیچ تأثیری بر حق مطالبه مهریه او ندارد. مهریه به محض عقد نکاح بر ذمه مرد مستقر می شود و حتی با عدم تمکین زن نیز این حق از بین نمی رود. زن حتی در صورت ناشزه بودن نیز می تواند مهریه خود را از مرد مطالبه کند.

۶. اگر عقد ازدواج موقت باشد و مهریه در آن تعیین نشده باشد، آیا زن می تواند مهریه بگیرد؟

خیر، در عقد ازدواج موقت، تعیین مهریه یک شرط اساسی برای صحت عقد است. بر اساس قانون مدنی، اگر در عقد موقت مهریه تعیین نشود، خود عقد باطل است و گویی هیچ ازدواجی صورت نگرفته است. در نتیجه، هیچ مهریه ای به زن تعلق نمی گیرد و هیچ یک از آثار حقوقی ازدواج بر آن مترتب نیست.

۷. چه تفاوتی بین نصف شدن مهریه در طلاق قبل از نزدیکی و عدم تعلق آن در فسخ قبل از نزدیکی وجود دارد؟

تفاوت اصلی در علت جدایی و صحت اولیه عقد است:

• در طلاق قبل از نزدیکی (مثلاً طلاق از سوی مرد یا توافقی)، عقد نکاح از ابتدا صحیح بوده است و جدایی به دلیل عدم تمایل یا توافق طرفین صورت می گیرد. در این حالت، زن مستحق نصف مهریه است (ماده ۱۰۹۲ ق.م).
• در فسخ نکاح قبل از نزدیکی (به دلیل عیوب خاص زن مانند جنون یا قرن)، عقد نکاح به دلیل وجود عیب اساسی از ابتدا قابلیت فسخ داشته است. با اعمال حق فسخ، عقد به هم خورده و گویی از ابتدا وجود نداشته، لذا هیچ مهریه ای به زن تعلق نمی گیرد.

۸. آیا شروط ضمن عقد می توانند بر تعلق یا عدم تعلق مهریه تأثیر بگذارند؟

بله، شروط ضمن عقد صحیح و مشروع می توانند بر شرایط تعلق یا نحوه پرداخت مهریه تأثیر بگذارند. برای مثال، می توان شرط کرد که مهریه عندالاستطاعه باشد (زمانی که مرد توانایی پرداخت دارد)، یا شروطی گذاشت که در صورت تحقق آن ها، مهریه به صورت اقساطی پرداخت شود یا حتی زن از بخشی از مهریه خود صرف نظر کند. اما این شروط باید در زمان عقد و به صورت قانونی در سند ازدواج ثبت شوند و مخالف ذات عقد یا قوانین آمره نباشند.

۹. آیا اثبات سوء رفتار (مانند اعتیاد یا ضرب و شتم) مرد، باعث عدم تعلق مهریه زن می شود؟

خیر، سوء رفتار مرد (مانند اعتیاد، ضرب و شتم، یا هرگونه بدرفتاری دیگر) هیچ تأثیری بر حق مهریه زن ندارد. مهریه یک حق مالی مستقل است که با عقد نکاح برای زن ایجاد می شود و ربطی به رفتار مرد ندارد. حتی اگر مرد مرتکب جرایمی مانند ضرب و شتم یا اعتیاد شده باشد، زن همچنان می تواند مهریه خود را مطالبه کند و این سوء رفتارها ممکن است تنها به او حق طلاق یا دریافت نفقه و سایر حقوق را بدهد، اما مهریه پابرجا خواهد بود.

۱۰. آیا اعسار مرد از پرداخت مهریه به معنای عدم تعلق آن است؟

خیر، اعسار مرد از پرداخت مهریه به معنای عدم تعلق آن نیست، بلکه به معنای عدم توانایی مالی مرد برای پرداخت یکجای مهریه است. در چنین شرایطی، دادگاه با بررسی وضعیت مالی مرد، حکم به قسط بندی مهریه می دهد. بنابراین، مهریه همچنان به زن تعلق دارد و مرد موظف است آن را طبق اقساط تعیین شده پرداخت کند. تنها در صورت بخشش مهریه از سوی زن یا وقوع موارد قانونی دیگر، مهریه ساقط می شود.